NAGBALIK NGA KALIPAY

Edwin T. Quizan

Edwin T. Quizan

[Malip-ot nga sugilanon ni Edwin T. Quizon.]

SA iya pagtalikod karon sa ila puloy-an, daw ginapanganinaw pa ni Ricky ang malulo nga tingog ni Tess – nagapahanumdon sa iya nga sia magahulat sa iya temprano nga pagpauli. Kag sa iya pagbalikid karon sa ila puloy-an, daw makita pa niya nga ara si Tess nagatindog sa ganhaan nga nagahayaw sang iya kamot wala sapayan nga ini– pila ka adlaw na nga nadula.

Karon padayon pa gihapon nga nagadapo sa iya handurawan ang daw nagapaangga nga larawan ni Tess, kag ang ugayong sang tingog sini kon iya hakson kag pugtakan sang marimis nga halok sa bibig kag pisngi.

“Tess, oh, my darling,” ang iya himulungon. Nakaginhawa sia sing madalom. Ginahanduraw pa niya sing masusi ang nawong sini. Nagayuhom sa iya si Tess. Indi lamang ang mga bibig niya ang matam-is nga ginpugtakan niya sing halok kondi subong man ang masili sini nga kalimutaw. “Madayon na ako,” ang iya ihambal kay Tess.

“Mag-halong ka, Ric. Mahulat ako sa imo pagpauli tubtob karon sa gab-i.”

Ina ang masunson nga ensina nga nagakahanabo sa ila nga duha ni Tess. Mahambal sang tanan nga sila malipayon nga magkabuylog sa ila puloy-an. Kag si Tess naman malipayon bangod sang iya mga pagdalo — lubos nga pagpalangga, lumos nga paghigugma.

Ang kulang na lamang sa ila ginapaabot amo ang mangin-bunga sang ila paghirupay — handumanan nga igadulot sa ila sang panahon tubtob nga sila nagakabuhi. Apang ang wala mahibaloi sang tanan nga si Tess nasagop niya sa sulog sang mamadlos nga unos sang kapalaran..

Naanod sadto si Tess sa masulog nga badlit sang kapalaran. Wala ini magpangayo sang bulig sa iya apang iya ini ginluwas nga makabutwa sa lunang sang pagpakasala.

Nakatangla sa iya si Tess nga nagpamangkot, “Ika-pila na ako nga imo gindala sa puloy-an nga ini?”

“Ikaw pa lang, Tess, magpati ka sa akon – wala na sang iban pa…” .

Naghakos sa iya sing hugot si Tess. Kag nagatuo sia nga magamalipayon si Tess bangod sang iya gintuad. Nasubsob ni Tess ang nawong sini sa iya dughan matapus pugtakan sang matuyom nga halok sa bibig. Wala niya mapunggi ang pagtulo sang iya nga mga luha.

“Nagahibi ka, Tess?

“Huo. Ang indi ko mahambal nga malipayon ako bangod sang imo pagluwas sa akon sa limbo sang pagpakasala. Ginapaagi ko na lang sa pagtulo sang akon mga luha…”

Kag sugod sadto ang ila puloy-an nangin-simbolo sang ila mahirop nga pagtamdany nga wala sing limbog nga pagpakuno-kuno. Malipayon sia sa mabatian nga katagsing nga kaladlawon ni Tess kon iya ini daluon…

SI TESS nasalapuan niya sa lulobngan sang nagtalang nga mga tinuga. Sia ining ulipon sang pagkakubos kon ngaa nagtupa sia sa kamot sang isa ka lalaki nga una nakaangkon sang iya kasingkasing. Ginduso sia sa mga tinuga nga nagahandum sang hingalit nga kalipay.

Indi niya mapat-od kon ang gahom sang makahulobog nga ilimnon amo ang nagtulod sa iya agod sagupon si Tess sa iya sini pagkalunod sa lunang sang pagpakasala. Pila ka besis nga nagkadto sia sa nahamtangan ni Tess – wala sia sang iban nga nahambal kondi luwason ini sa iya karon nga pagkahimtang. Kag sa pagnagob sang kagab-ihon, liklikan niya sang diutay nga kantidad ang palad ni Tess. Ginhutikan nga mabalik sia sa pila ka adlaw.

Wala gani mag-tatlo ka adlaw ang naglipas liwat naman sia nga nagbalik sa nahamtangan ni Tess, isa ka gab-i. Mapadulong si Tess sa iya nahamtangan nga lamisa. Nagmahirop si Tess sa pag-intertain sa iya bangod magkatulad sila nga nagahambal sang Ilonggo.

“Daw makibot man ako nga ari ka karon,” hambal ni Tess. “Abi ko gani iya kon malambutan pa isa ka bulan kag makari ka liwat.”

Nakayuhom sia sa ginpautwas ni Tess. Kag ginhutik niya: “Indi ko maantos nga indi ikaw makita, Tess. Masunson ka nga ari sa akon painuino.”

Kag daw gin-itik sa Tess nga naghiri-hiri. Anad na sia sa sini nga palabra.

“Tani masunson ka nga makadto diri. Kay sa pag-abot sang panahon nga kinahanglan ko ang imo moral nga bulig. Kon indi ko ikaw makita – ayhan amo na ang pagsugod sang mamadlos nga gal-om sang akon kasulob-on.”

“Baw… kabalo ka man gali magbinalaybay. Tess, para mo mahibal-an — luyag ko ipalayo ikaw sa lugar nga ini.”

Nakatulok sa iya si Tess. Nagapanungkad ang mga mata sini. Nabasa niya sa nawong sini ang pagkakunyag. Madugay anay nga nagpatunga ang kalinong sa ila nga duha…

“Luyag mo, Tess?”

“ang ano?”

“Ipalayo ko ikaw sa lugar nga ini?”

Ginpalagaw anay ni Tess ang iya panulok – likom nga nagpasiplat sa mga tawo sa palibot sang ila nahamtangan. Ang iya panulok patago nga nnga ginpatuhoy sa nahamtangan sang isa ka waiter. Nahibal-an niya nga ginaespiyahan sia sini.

Nasat-uman ni Ricky ang likom nga pagpasiplat ni Tess sa isa ka waiter nga nagatindog malapit sa lamisa sang isa ka kustomer. Nagahulat ini kon ano ang i-order. Bisan matuod wala ini nagatulok sa ila apang ang pagtindugon sini ara nagaatubang sa ila nahamtangan. Ang indi pagsabat sa iya ni Tess – may kasaklaw. Katulad bala nga may kadena nga nagabalighot sa iya liog nga amo ang magakuga sa iya sa ulihi.

Mahimo nga ini ang kabangdan. May nagapugong sa iya nga indi makabutwa sa sining lunang sang pagpakasal.

“May kabandanan, Tess?” Pamangkot niya liwat.

Naglungo si Tess nga nagayuhom. Mapilahan ka gutlo pa ginduon niya ang iya bibig sa iya dulonggan. May ginhutik sa iya. Kag amat-amat nga naladlad sa iya ang madulom nga kasaysayan ni Tess…

SI TESS isa ka dalaga nga tumandok sa nabagatnan nga bahin nga banwa sang Negros Nakatundan. Ang iya amay, enkargado sang malapad nga punong nga ginapanag-iyahan sang panimalay ni Kgwad Marino Millendez sa barangay Mambugsay, banwa sang Cauayan. Maalwan sa iya amay ang tag-iya sang punong. Ang ginakita sini nga porsiento sa ginabaligya nga bangros kag lukon sarang makatupong sa tuigan nga ginakita sang isa ka manunoldlo sa bulothoan publiko ukon pribado.

May matayog nga dalamguhanon ang iya amay nga sia makatapus sang kurso sa unibersidad. Sang maka-graduate sia sa taas bulothoan sa Guiljungan National High School, sa banwa man sang Cauayan, nagkuha sia sang agricultural education sa Central Luzon State Univerity sa Nueva Ecija. Sa sini nga unibersidad, madamo nga sari sang mga estudyante gikan sa nagkalain-lain nga rehiyon sang pungsod ang iya nakilala. May mga Bikolano, Ilokano, Cebuano,Tagalog kag mga tausog sa Sulu.. May mga foreigner man nga gikan sa Japan, Thailand , South Africa, walay labot sa Estados Unidos nga ang namat-an nga pulong amo ang Ininglis..

Ang handom sang iya amay nga kon indi sia makapangalagad sa talatapan sang Department of Agriculture kon sia maka-graduate, sarang sia makatudlo sa kon diin nga bulothoan sa high school ukon sa kolehiyo kag unibersidad.

Apang wala ginapaabot ni Tess nga ang masanag nga langit nga nagaubay sa mga paghandom sang iya amay hinalagan na lamang nga ginkulapan sang mangitngit nga gal-om. Umabot sa iya kinabuhi si Rex Gelvosa nga amo ang nagbihag sang iya kasingkasing. Ginpangako sa iya ni Rex ang tanan nga mga bagay nga iya maangkon sa kalibutan. Maambong nga pagkalalaki si Rex. Kag bisan wala pag-ipangako ni Rex nga ipakasal sia – apang malipayon na sia sa ila nga pagpakighirop. Isa ka dropout si Rex sa amo nga unibersidad.

Bangod kay Rex na-dismiss sia sa unibersidad sang ma-failure sia sa final examination sa tatlo ka subjects nga iya ginakuha. Mahimo nga nakahibalo na sini ang iya amay kay may parent’s record nga ginapadala ang talatapan sang registrar.

Malimtan ni Tess ang tanan kon sila nagapakighirop ni Rex. Wala sia sing problema sa mga galastuhon. Maalwan si Rex sa iya mga kinahanglanon.

Kag kon ano naman ang pangayuon sa iya ni Rex – indi sia makabalibad. Tando-tando kon diin ang bukid ang gua niya.

Kag nakamarasmas na lamang si Tess sang ulihi nga kabuylog sia ni Rex nga gindala sa daku nga puloy-an. Isa ka matrona kag may edad na nga babae ang nagsug-alaw sa ila. Makilala nga manggaranon ini.

“Mama, sia ang chick nga ginasiling ko sa imo,” pagpakilala ni Rex.

Gilayon nga ginhakos sing hugot si Tess sang gintawag ni Rex nga ‘Mama.’

“Iha, salamat kay nagmatuod gid man ang ginbalita sa akon sang anak ko. Ikaw gali ang ginsiling niya sa akon nga nagdulot sa iya sang lubos nga paghigugma. Matahom ka, Iha ”

Alang-alang man nga masabat si Tess nga “Huo, matahom ako. Wala magsala ang anak mo sa pagpili sa akon nga…”

Nagayuhom lamang si Rex nga nagatulok sa ila…

May isa ka bulan nga nagpangabuhi si Tess nga masulhay upod sa iya Mama sa daku nga puloy-an sini. Nalipatan niya ang unibersidad kag ang iya amay nga naggasto sa iya pagbutho.

Kag isa ka gab-i — katulad sadtong gab-i nga pagkulap sang mangitngit nga gal-om sa iya kinabuhi – gintapat sa iya sang iya Mama nga si Rex, indi niya tunay nga anak. Si Rex isa ka ahente sang mga kaplog, hambalon pa. Wala ini sang natapus sa pagbutho. Kag wala man ini sang negusyo ukon propeidad nga sarang makuhaan sang galastuhon.

Daw bomba nga lumopok sa iya palamatin-an ang gintuad sa iya sang matrona. Makatalandog ang iya hilibion nga nagsubsob sa dughan sang iya Mama.

“Mama, kon amo gintiplang gid lang ako ni Rex.”

“Amo gid, Iha.”

“Mama, oh, my Mama…”

Ginhapolas sia sang iya Mama samtang nagahilibion. Gindugang sini nga ginbaligya sia ni Rex sa diutay nga kanidad. Kag ang kabayaran sini amo nga sia magapangalagad sa balay-kalingawan.

Sang gab-i gid nga ato gindala sia sang iya Mama sa bar. Kinahanglan niya ang kwarta nga galastuhon. Ginbilinan lang sia sang sugilanon nga magsunod gid kon ano nga idikta sa iya sang dumalahan. Kay kon indi – basi sa ulihi masapwan na lamang ang iya bangkay nga ginhaboy sa mga ligwin nga duog sang siyudad.

Nakamuklat ang mga mata ni Tess sa isa ka hublas nga kamatuoran. Kag sia nagsugod sa pagkapaykapay sa lawod sang pagpakasala. May ara nga mabuylog sia sa lalaki nga nakakursonada sa iya.

Sa bar, nagpabaya lang sia sa iya mga kustomer nga halokan sia; himason ang iya butkon; kag kon nano pa nga kakutihan sa iya. Ginapaabot niya nga makitaay sila ni Rex agod iya sukmatan, apang wala man lang ini makapakigkita sa iya sa bar…

GINTUAD ni Tess kay Ricky nga sang sia mag-abot sa kinabuhi sini – nahatagan sia sang paglaom nga makatakas sa sining madulom niya nga nadangatan. Kag ang ang iya kalibutan nakita niya nga amat-amat na nga nagabusaag gikan sa mamadlos nga bagyo. Si Ricky ang ginalauman ni Tess nga makabatak sa iya sa lunang sang pagpakasala.

“Kon matuod ang hambal mo nga may buko ka nga makabangon sa imo pagpakasala – ngaa indi ka magpalagyo sa lugar nga ini? Indi mo paghambalon nga kumo diri ka nadasma – diri ka man mabangon.”

“Ricky, nagapati ako sa imo. Apang…”

Nahibal-an ni Ricky kon ano ang nagapanga-lag-ag kay Tess. Nagapangandam ini. Nagakatahap nga basi masulit pa sa iya kinabuhi ang kasulob-on nga gindulot sa iya sang kapaslawan sa paghigugma. Gintuad niya ang iya buko kay Tess. Dalhon niya ini sa ila lugar sa barangay San Miguel, banwa sang Buenavista, probinsya sang Guimaras, diin sila may mabakod nga puloy-an. Nagapanag-iya sia sang sakayan-palangisdaan kag 10 ka ektarya nga duta nga natamnan sang kapin sa 1,200 ka puno nga mangga.

Kag nagpati sa iya si Tess. Sa pamatyag niya abi, daw indi ini katulad ni Rex Gelvosa nga may pagka-tikalon kag hambog.

Ginhagad niya si Tess nga maguwa sila sa bar. Nga bunayag naman sa kabubut-on nga nagsugot ini sa iya hingyu.

Nagguwa sila nga gintugotan naman sang dumalahan sang bar. Wala man sang reklamo ang bouncer. Nagtulok lang ini sa ila.

Isa ka taksi ang lumabay nga ila ginpaparahan. Sang mag-abot sila sa boarding house nga ginadayunan ni Rcky, gilayon ini nga nagkontak sa iya iPhone. May bakante ang flight sang PAL padulong sa Iloilo sa wala pa ang takna nga alas dose.

MADUGAY na si Tess sa sulod sang puloy-an nga gindalhan sa iya ni Ricky sa barangay San Miguel, Buenavista, Guimaras, apang daw indi pa sia makatuo sa iya karon nahamtangan. Ginatamdan niya ang nakuwadro nga larawan sa dingding. Larawan sang panimalay ni Ricky nga ang duha ka tigulang nga nagalingkod sa tunga amo ang ila iloy kag amay nga lunsay nagtaliwan na. Ang duha ka babae nga utod sini nga nurse kag ang isa nakatapus sang med teach, didto na sa guwa sang pungsod – sa Manitoba kag Prince Edward nga probinsya sa Canada. May mga bana na ini sila kag mga kabataan. Nagabakasyon lang ang mga ini sa pungsod Pilipinas sing panalagsahon.

Si Ricky nga amo ang kamanghuran — nabilin sa ila puloy-an nga ang palangabuhian karon nasandig sa palangisdaan nga pursigue kag sa nahinambitan nga napulo ka ektarya nga duta nga natamnan sang kapin sa 1,200 ka puno nga carabao manggo. Napaidalom ini sa leasehold contrat sang isa ka kumboyahan nga naga-eksport sang mangga sa Estados Unidos sang Amerika.

Ang ila puloy-an isa ka kasarangan nga bunggalo type. Kompleto sa appliances katulad sang cable tv, rafragadaire, washing machine kag iban pa. Kon wala si Ricky, ginakadto-kadtoan lang ini sang madugay na nila nga katimbang nga may pamilya na. Ang ila puloy-an malayo sa mga kasilingan.

Ang barangay San Miguel, isa ka barangay sa banwa sang Buenavista nga malinong kag mahidaiton. Wala sang pulosyon nga katulad sa Metro Manila. Nagaatubang ini sa dagat nga sa oras nga kagab-ihon makita ang kipawkipawon nga kasanag sang elektrisidad sa siyudad sang Iloilo. Kon mkadto ka sa baybayon nga kaagahon — makahaklo ka sang preska nga hangin. Madula kon ginaubo ka.

Gintuad ni Ricky kay Tess nga ang ila puloy-an nga ini tuman kapung-aw kon sia nagaisahanon. Kon ngaa nakapatupling sia sa Manila nga nagkilalahay sila — sanglit may ginbakal sia sadto nga piesas sang motor sang iya palangisdaan. Luyag niya nga may kabuylog nga makahatag sa iya sang pagpakamahal kag paghigugma sa sini nga puloy-an. Kag yana wala sing liwan kondi sia – si Tess.

Nagtangu sa iya si Tess. Ginbalighot niya ang iya mga butkon sa hawak ni Ricky nga nagayuhom. Kag ang iya nawong ginhapulap ni Ricky kag puktakan sang halok. Tuman kaalabaab nga halok.Napiyong na lamang niya ang iya mga mata…

Sang masunod nga anum ka adlaw, ginhagad ni Ricky si Tess nga maligo sila sa Villa Hideout Resort, pila lamang ka kilometro ang kalayuon halin sa ila barangay.

Katagsing sang kaladlawon ni Tess nga iya ginatudloan sa paglangoy. Ginpakulob niya ini sa iya mga palad kag pakaypakayon. Indi makahibalo maglangoy si Tess. Gani gintudloan niya. Angayan gid si Tess tulokon sa iya ginasuot nga bikini. Sang makatakas, iya pa ini ginbulobasyahan sang tubig – katulad bala nga daw nagabasya sia sa lunang nga nagapilit sa lawas sang bag-ong lang nagtakas nga karbaw sa tubogan. Kasadya gid sa ila. Daw sila lang bala nga duha ang nagakabuhi sa ibabaw sang kalibutan. Nagatulok lang sa ila ang kasubong nila nga mga bakasyunista.

Nagapinsar gid si Ricky nga indi na pagdapoan sang kasulob-on ang ila puloy-an karon nga nangin-pugaran na ini sang ila paghigugmaanay ni Tess.. Apang isa ka kahapunanon nga nag-abot sia gikan sa pagpakig-anon sa iya mga tripolante kag patron sang pursigue, naabtan niya nga wala sa ila puloy-an si Tess.

Nanawag sia. Ginbuksan ang tanan nga bakante nga mga hulot, apang wala si Tess. Nagguwa kag maghulonghulong sa hardin — wala man didto .

Kinulbaan si Ricky. Maluya nga nagbalik sia sa sulod sang ila puloy-an. Nagpungko sa bingki sang kama. Gintabunan niya sang duha ka palad ang iya nawong. Nabatyagan niya ang paghapdi sang iya dughan.

Nasubsob ni Ricky ang iya nawong sa ulonan sang ila ginatulogan nga kama. Wala niya mapunggi ang pagtulo sang iya mga luha. Naghilibion sia nga daw bata-diutay. Ginpulpog niya ang iya inumol. Ginbayaan sia ni Tess! Ano ang iya kakulangan? A, indi sia magpati nga mapigaw sia sa love making…

Nagbangon sia sang ulihi. Ginbuksan ang ila aparador. Ginsayasat. Ara ang tanan nga mga kagamitan ni Tess. Wala sang naiban. Ang natabo nga ini nakahatag sa iya sang pagpangduha-duha. Naisipan niya si Rex Gelvosa. Mahimo nga natultolan ni Rex si Tess sa ila puloy-an kag ginganoy ini paguwa buylog sa iya.

Namangkot-nag-usisa sia pagka-aga sa mga panimalay nga nagapuyo malapit sa ila puloy-an. Apang wala sang makasugid sa iya sang description sang larawan ni Rex. Wala sila sang nakita nga kamalamalahan nga tawo nga nagpadulong sa ila puloy-an.

Maluya ang lawas ni Ricky nga nagbalik sa ila puloy-an. Indi mapanas sa iya painuino ang handurawan sang ila pagmahalan ni Tess. Kasakit batyagon nga wala na si Tess sa ila puloy-an. Wala na ang larawan ni Tess nga sadto nagapakubakoba sang iya dughan.

Kag sa kaagahon nga iya pagbaya sa ila puloy-an padulong sa dulongkaan sang iya porsigue, indi madula si Tess sa iya handurawan. Masunson ini nga ara sa iya painuino. Sa iya pagbalikid, mabatyagan pa niya gihapon nga nagatindog ini sa ganhaan nga nagababay sa iya. Magahulat sa iya pagbalik…

AMO INI ang masunson nga nagalarawan sa painuino ni Ricky: Ginapung-aw sia kay Tess.

“Tess, oh, my darling” ang iya himulungon.

Tubtob isa ka gab-i nasaksihan na lamang niya ang isa ka hublas nga kamatuoran nga daw indi sia makatuo.

“Ricky,” ang tingog nga iya nabatian.

Kilala niya kon kay sin-o tingog ang nagmitlang sang iya ngalan.

“Ari na ako. Kabuylog ko si Tatay kag Nanay.”

Nag-atubangay sila. Kag gintan-ay sang tigulang nga lalaki ang iya kamot. Tigaylo nga iya kamustahon ang amay ni Tess, iya gindaho ang kamot sini kag magbisa.

“Bugayan ka sang Dios,” ang nahambal sa iya sang amay.

Ginsunod niya nga magbisa sa iloy ni Tess. Kag ang ginbalos sini sa iya nga pagpangatahuran amo ang paghakos sa iya sing hugot.

“Salamat kay nasalapoan gid man sang anak ko ang lalaki nga ginpangamuyo ko sa Dios nga mangin-kapihak sang iya dughan,” ang nahambal sang iloy ni Tess.

Nabatyagan na lamang ni Ricky nga ara na sa iya katambi si Tess. Ginkaptan sini ang iya kamot kag ginpisga sing hamili.

Bisan indi na maghambal si Tess nahibal-an na ni Ricky kon ano ang kahulogan sini. Nga sia malipayon sa iya pagbaton sang mga ginikanan sini – subong sang iya pagbaton kay Tess nga mangin-kapihak sang iya kabuhi. Wala niya mapunggi ang balatyagon nga hakson ang iya ginapakamahal sa atubang mismo sang iya mga ginikanan. Matapus ang pagdapatay sang ila mga bibig, ginsubsob niya ang iya nawong sa liog ni Tess kag maghibubut-on.

“Tess, oh, my darling. Salamat kay nagbalik ka. Sa imo pagbalik, magabalik naman ang kasanag sa akon kabuhi, nga nagdulom sang imo pagtaliwan.”

_

[Tinipik ini sa kay G. Edwun T. Quizan nga blog, “Mga Balasahon sa Hligaynon” nga may tig-ulo, “Nagbalik nga Kalipay” .  Nabalhag diri nga may pahanugot gikan sa iya, sa tagsulat]

Advertisements

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s