Kaadlawan sang Negros

[Ang masunod sinulatan ni Edwin T. Quizan, nabalhag sa Mga Balasahon sa Hiligaynon.]

ANG REPUBLIKA SANG NEGROS

Sang ipamangkot ko sa pila ka mga bumolutho kag mga manunudlo sa taas bulothoan diri sa amon barangay kon ngaa wala klase sa adlaw nga Nobiembre 5, isa lang ang nakalagpat sang sabat: Negros Day. Apang wala sang bisan si sin-o man sa ila ang nakapaathag kon ano ang kahulogan,  kag kon sin-o ang mga karakter nga nasulat sa maragtas nga gintunaan sini.

Ang Rebulusyon sa Negros nga nasandig sa Al Cinco de Noviembre ukon Kaadlawan sang Negros, gindeklarar ni Presidente Corazon Aquino nga special non-working day sa aton probinsya paagi sa Republic Act No. 6709 nga iya ginlagdaan sang Pebrero 10, 1989.

aniceto lacson and the marker silay

aniceto lacson and the marker silay

Ang Republika sang Negros nga ginpatok sang sadto duha ka mga Heneral nga si Juan A. Araneta kag Anecito Lacson, ang panugod sang matuodtuod nga maki-demokrasya nga pagginahom– nahingalanan nga  Gobierno Cantonal de Negros. Katulad ini sa kumbinasyon sang pangulohan sa Amerika kag sang Swisso sa Europa. Ang kada-banwa may iya nga tiglawas sa sentro sang pangulohan.

Sang Nobiembre 5, 1898, ang mga hangaway ni Heneral Juan A. Araneta gikan sa Bago pumadulong sa Bacolod nga may 22 ka kilometro ang kalayuon pa- Aminhan – ang  panugod sang paghingapus sang dominasyon sang mga Katsila sa Negros.  Sadto nga tinion, bag-o maghinunod ang adlaw, ang hubon sini nga mga hangaway nakapuwesto na sa nabagatnan nga bahin sang  probinsyal kapital. Gilayon nga nagpadala sang iya mensahe si Heneral Araneta kay Koronel Isidro de Castro nga gobernador sang mga Katsila sa Negros Occidental, sa pag-surender nga wala sang madamo pa nga mga kundisyones. Ang iya mga tinao nakahanda na sa pag-atake.

Ang amo nga mensahe, ginpadala man  ni Heneral Lacson diin ang iya nga mga tinao nakahanda man sa pag-atake  gikan sa Aminhan sa Talisay, matapus nga ila malupig ang isa ka kompaniya sang guardia sibil nga mga Pilipino nga ginadumalahan sang umagad sang gobernador.

Sanglit napalibutan sila sang mga kaaway, ang gobernador kag ang kabug-osan nga populasyon sang mga Katsila naghulokmong sa kumbento diin nakahanda ang 300 ka mga lupit sa pusil nga mga kasadores kag tatlo ka platon sang guardia sibil nga mga Pilipino. Ang kumbento napalibutan sang madamol nga pader kag mataliwis nga salsalon. Mabudlayan ang mga kaaway sa paglusob sa ila.

Juan Araneta

Juan Araneta

Ang emesaryo ni Heneral Araneta nga si Don Jose Luzurriaga nga isa ka Katsila apang may simpatiya sa mga Pilipino,  ang personal nga naghatud sang mensahe sa gobernador sa pagsurender sini. Sia ang nagpaandam sa gobernador nga wala sila sing padaog sa mga tinao ni Heneral Araneta kag Lacson nga lupit sa mga armas nga riple kag kanyon. Si Luzurriaga, sang  mag-abot ang mga Amerikano, nangin-gobernador sang probinsya kag nahauna nga komisyunado nga tiglawas sang Negros Occidental sa Philippine Commission, nagsaka sa tore sang simbahan ang gobernador. Kag paagi sa teleskupyo nakita niya ang mga kaaway nga nagahulag sa pagpadulong nga lunsay may mga ginakaptan nga riple kag kanyon nga nakarga sa karo. Kaagahon na  sang Nobiembre 6, 1898. Ang mga hangaway ni Lacson indi gid maklarohan kon ano nga kalibre sang mga armas ang ila ginakaptan. Apang nakita sang gobernador ang ila kadamuon nga isa ka batalyon gikan sa Aminhan.

Apang wala ini makalingkag sa gobernador. Nagyuhom sia kay Don Jose Luzurriaga. May salig sia sa ikasangkol sang mga Kasila sa pagpakigsumpong nga indi sila malutos. Ang negutasyon naglawig sa bug-os nga adlaw. Kag ang mga insurektos naghatag sang ultimatom. Kon indi sila magsurender sa gintalana nga oras — wala sila sang pilian sa kon si sin-o man nga ila pamatyon. Ang mga babae naghilibion nga nagpakitluoy sa gobernador sa pagsurender. Ang iya asawa nagluhod sa iya atubang sa pagsiling nga kalimtan na lang ang iya kadungganan kag mag-ampo. Tubtob nga ang pari nga Katsila nga si Padre Mauricio, abyan sang nagaliwan nga si Don Alejandro Montelibano kag madamo nga Negrosanon nagpaandam nga malagyo sila sa kumbinto kag makigbuylo sa mga insurektos. Ang gobernador nakapamat-od gid man sang ulihi  nga makigkita kay Heneral Araneta nga mahambalan ang negotasyon.

Matapos nga iya mabasa ang ginsulat nga  kasugtanan sa puloy-an ni Don Luis Luzurriaga nga amo karon ang Bacolod City Hall, ang gobernador matigdas nga nagpamatok. Kag si Heneral Araneta nagpamulo sang iya punyal nga nagmando: permahan mo ang kasulatan ukon mangatubang ka sang kamatayon!

Ika-pito ang takna sa kagab-ihon sang pirmahan ni Koronel de Castro ang kasugtanan sa pag-surender. Kag tunga sa oras nga nakalipas ang bapor -de- giera sang Katsila nag-abot sa dulongkaan sang Bacolod. Ang komandante sini nga si Heneral Juan Rios, nagpahibalo sa gobernador  nga nakahanda  ini sa paghatag sing ayuda kag pagbombardio sa nahamtangan sang mga insurektos. Apang  ginpahibalo sia nga nagyaob na ang mga Katsila.

Kag sang kaagahon na, nasaksihan sang gobernador ang pagparada sang nagahinugyaw nga mga insurektos sa palibot sang plasa, sa atubang sang kumbento. Ginkagat niya ang iya bibig kag ginbunggo ang ulo sa dingding. Nagsinggit sia sa paghinulsol. Ang duha ka heneral naglansi sa iya. Magluas sa pila ka mga doble sero nga shot gun kag anom ka mga rebolber, ang mga insurektos  nagataklos sang mga binangon nga ginagamit nga bayunita kag mga riple nga human sa pagong sang nipa.  Ang kanyon nga nakarga sa ginatulod nga karo human sa linukot nga amakan nga ginpintahan sang duag- itom.

Isa yadto ka daku nga lansi sa maragtas nga kasaysayan  sang militarya sang Pilipinas. Si Heneral Araneta kag Heneral Lacson nagdaog sa  inaway nga wala sang nausik nga lupok sang bala. Suno sa panuaron sang mga nakasaksi, kon ang gobernador naghulat pa gid sang malip-ot nga mga inoras sa pagsayasat  sang matuodtuod nga armas sang mga insurektos, ang puod sang Negros yara pa sa kagamhanan sang mga Katsila tubtob sa pag-abot sang mga Amerikano.

Sang adlaw nga Nobiembre 7, 1898, ang nahanda nga konstitusyon ginpermahan sang mga delegado gikan sa nagkalainlain nga mga banwa kag ang Republika sang Negros nabun-ag. Si Heneral Lacson napilian nga presidente kag si Heneral Araneta ang Secretary of War. Apang ang Republika naglawig lamang sing 16 ka bulan sang 1900 nga nag-abot ang mga Amerikano.

Si Heneral Lacson kag Heneral Araneta nga lunsay magpakaisa, nagbalik sa tagsa nila ka mga asyenda kag mag-adoptar sang bag-o nga sistema sang panguma nga ila natun-an sa mga  Amerikano. Sa paghatag kadunganan sa ila nga mga inanak sang Negros, ang dalanon padulong sa Nabagatnan sang Bacolod ginhingalanan nga General Juan A. Araneta Street kag ang dalanon padulong sa Naaminhan ginhingalanan nga General Anecito Lacson Street.

[gikan ini sa Mga Balasahon sa Hiligaynon ang mga sinulatan ni Edwin T. Quizan]

Advertisements

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s