PAGTULON-AN SA MGA MANUNOLAT

sinulatan ni Edwin Quizan

Edwin Quizan

Tag-sulat

INDI malilong nga madamo na yadtong  beterano anay nga mga manunolat nga wala na nagasulat sang malip-ot nga sugilanon karon sa kabangdanan nga ang mga artikulo (feature article) amo ang suod nga kaagaw sini sa pagbantala. Ang sinulatan nga nasandig sa kamatuoran, amo ang masunson nga ginabantayan sang kalabanan. Apang dapat masayran sang tanan nga ang short story (fiction), nakadulot na sang makatilingala nga pagkahanabo sa ibabaw sang duta – katulad sang pagkatukib sang bomba atomika, submarino, jet kag space ship nga nakaabot na sa bulan.

Si Jules Verne, bantog nga manunolat (fictionist) nga Pransis, isa na sa mga tinuga nga nakabilin sa aton (paagi sa iya mga sugilanon) sang pila ka mapuslanon nga mga bagay nga mabudlay gid naton malimtan tubtob san-o. Sang sulaton niya ang iya “Twenty Thousand Leagues Under The Sea,”  “From The Earth To The Moon,” “Master Of The World” kag iban pa.  Sang  nagakabuhi  pa sia wala pa maimbinto ang radyo, submarino, jet kag rocket space ship nga magapadulong sa bulan. Ang nahinambitan niya nga sinulatan bunga lamang sang masanyog niya nga kaisipan kag wala gid sang mapahinandigan nga kamatuoran, apang naglutaw sang ulihi sa pagkamatuod nga pagkahimtang. Kalabanan sang mga materyales nga iya nagamit kag nahinambitan sa sugilanon, halos lunsay may kaanggid sa ginapanalawsaw sang mga siyentipiko sa karon.

Apang indi lamang kay ang makatilingala nga nagakahanabo sa kalibutan ang sarang magamit nga tema sa sugilanon. Adlaw-adlaw, nanuhaytohay lamang nga insidente ang nagaabot. May mabasahan kita sa pamantalaan nga ginluthang sa atubangan sang publiko. Nagpalagyo ang taglutahang kag sang madakpan ini sang mga autoridad – indi pa mag-ako nga sia ang kriminal; may ginlugos nga lamharon pa kaayo; pulis nga ginbitay sa palo sang basnigan kag tiruhon; esmagler nga nagapaka-pari kag madamo pa nga iban. Tanan ini sarang magamit nga tema sa sugilanon. Mahimo nga palutawon sang tagsulat nga ang natabo nga insidente daw indi mapatihan apang daw matuod naman.

Si Jose A. Quirino, isa ka kulomnista anay kag instructor sang short story writing sa Manuel L. Quezon University, nagapanaysayon sang daku kaayo nga kinalabaw sang malip-ot nga sugilanon sangsa artikulo. Sa iya sinulatan nga gintig-ulohan Try To Be A Tusitala, nagapanaysayon nga ang isa ka nabantala nga malip-ot nga sugilanon, katumbas sang napulo ka nabantala nga artikulo. Ang malip-ot nga sugilanon, kon itupad sa nobela, katulad ini sang isa ka matahom nga babae nga nakatupad sa daku, apang may kinaiya nga kapagsik kag kaabtik. Indi lamang ini nagapaalinton sa mga bumalasa, kundi magapahulag man.

Indi ko na madumdoman kon sin-o ang manunolat nga nagasiling: “Ang rebolber, sa pagpanugod sang sugilanon, kinahanglan nga palukpon sa hingapusan. Pahanumdomon nga ang malahalon kaayo sa kaundan sini amo ang iya nga komplikto (conflict). Kon wala sing komplikto, wala sing drama. Wala drama, wala sing resolusyon kag iluminasyon.”

Apang paano nagpanugod ang nakilala na naton nga mga manunolat karon?

Sa nahauna nga halintang sang kolehiyo na ako nagabutho sang mahatagan sing paglaom ang madugay ko na gid man ginahandom nga magmanunolat. Isa sa mga kabuylog ko nga bumolutho sa ginadayunan nga dormitoryo (isa ka Bikolano), may madugay na nga pinaniran sa patag sang panulatan bag-o kami nagkilalahay. Indi na maisip ang iya nabantala nga mga sinulatan sa nakalainlain lamang nga mga pamantalaan kag magasin sa Manila. Katapo manunolat sia sang pangbulothoan namon nga pamantalaan kag halos wala sing tadya nga indi sia makapabantala sang iya sinulatan.

Sa malip-ot nga panahon sang amon pag-abyanay, madamo lamang nga mapuslanon nga mga bagay ang napanutoan ko sa iya sa patag sang panulatan. “Kon nagahandom ka man nga magmanunolat, kinahanglan nga maglantip ka anay sa maathag kag tama nga paggamit sang pulong,” nahambal niya sa akon matapos niya mabatid ang handom ko nga makapabantala sang mga sinulatan sa pahayagan. “Tilawan mo anay ang masunson nga pagbasa. Tilawi nga basahon ang mga libro ni Hemingway, ang mga malip-ot nga sugilanon ni Guy de Maupassant kag ni Stephen Crane. Obserbahi ang ila nga pagdihon kag kon ano ang imo napanutoan, depende sa imo ang pag-ilog sang ila linya bilang modelo.

Madamo lamang nga mga tulon-an ang napanugyan niya sa akon nga basahon. Maisip sa iya koleksyon ang pila ka mga libro sang labing ginakahamut-an gid niya nga mga manunolat (nga akon man gin-ugyonan sang ulihi) sanday Morris L West (The Shoes Of The Fisherman), Erskine Caldwell (Love And Money), kag Alberto Moravia (Woman Of Rome). Ginahaumhaom ko nga bangod man sa ginakahamut-an niya nga mga manunolat kon ngaa maayo gid sia maghambal sang Ininglis, labi na gid kon makainom sing diutay. Ang pagkabig ko sa iya daw isa sia ka tinipik sang kaliwat ni Edgar Allan Poe.

Sa pagbulothoan naman nga pamantalaan una ko nga naaguman ang pagkabantala sang nahauna gid nakon nga manuskrito. Apang ang pagkabantala nga ato sang akon sinulatan wala makadulot sa akon sing balor kag kakisay sa kaugalingon. Napainuino ko nga daw indi na yadto akon kaugalingon nga paghunahona. Bag-o nasumiter ang amo nga manuskrito sa editor, nakaagi pa ato sa kamot sang abyan ko nga Bikolano, kag madamo lang nga dinalan ang iya kinuha kag binuslan.

Nagsulat ako sa aton tumandok nga pulong sa Hiligaynon magasin. Ang una ko nga pagtilaw madinalag-on nga nabantala nga  front page! Ang ika-duha kag ika-tatlo lunsay ginsikway. Nasundan pa gid yadto sang alagisod nga  mga rejection slip. Apang ini indi tumbas  agod painuinuhon nga wala ako sing ikasangkol sa pagsulat. Nagtinguha pa gid ako sa pagsulat  sang labing makakulonyag nga sugilanon.

Kon may yara man ako karon sing sinulatan nga ginsikway sang editor, yana ginasigahom ko nga wala nila maluyagi ang pagpalakat ko sang sugilanon. Apang pila lang ayhan sa  nabantogan nga mga manunolat ang wala makaagi sing kapaslawan?

Si Benjamin Franklin, sa iya Spectator, wala’y huyahoya nga nagpanaysayon sang mga kapaslawan nga iya naagom sang nagapanugod pa sa patag sang panulatan. Si Robert Louis Stevenson, sa iya Memories And Portraits, nagasiling: “Napaslawan ako sa akon pagpanugod nga magmanunolat. Apang nagsulat ako liwat, kag liwat naman nga napaslawan, kag masunson lamang nga nagakapaslaw. Apang sa tunga sang mga kapaslawan ko nga ato, nakaani ako sang pila ka mapuslanon nga mga bagay sa diin nabaid ko gid man sang ulihi ang akon ihibalo  sa nanuhaytohay nga pagdihon sang nagmadinalag-on nga mga manunolat. Sa tion nga mabasa ko ang isa ka sinulatan nga ginasigahom ko nga makakulonyag ang pagdihon, indi ko mapunggan ang kaugalingon nga kahamut-an ini kag ilugon bilang isa ka modelo.

Si Benjamin Franklin, si Robert Louis Stevenson, si Winston Churchill, si W. Sommerset Maugham, kag pila ka mga kinilala nga pamatan-on sa patag sang panulatan sadto, nagaako nga nagpanugod sila sa ila pagkamanunolat paagi sa pag-ilog sang modelo sa literatura  sang ila ginakahamut-an nga manunolat.

[nagikan sa: Mga Balasahon sa Hiligaynon sa sinulatan ni Edwin Quizan]

Advertisements

2 responses

    • Wala man sa ano. Daku man ang akon kalipay nga may mga tinuga nga kasubong sg imo amay nga may kinaadman sg pagsulat. Ginakamusta ko man ang imo pinalangga nga amay. Palihog lang Lorena subaybayan mo ini nga blog Tumandok…

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s