ANG BARKER*

ni Early Sol Gadong

“Haywey! UP! Doctors! Ari di! Haywey! UP! Doctors! A-ri di!

”Daw payreted nga CD ang paos niya nga tingog. Liwat-liwat, wala untat bisan daw ginalaga na ang iya itlog sa kainit sang adlaw. Tanan nga lawas nga makit-an niya nga gapanaog sa hagdan sang dako nga mall iya ginatawag, ginapaypayan, kag ginapilit nga magsaka sa dyip nga ginabantayan. Kinanglan nga damo sia maserbisyuhan agud dako man ang iya maginansya.

Tag-sulat

“Larga na, To!” ganyak niya sa drayber.

“Nano man, walo-walo ina. Pito pa lang sa wala ho,” suay sang gabalingasaw nga obrero. “Tsakto bayad ta s’imo p’ro. Kay-uha man paglawag ay.”

Gabulungguanay na ang mga siko sang mga pasahero apang wala sia sa lugar agud magbais. Bisan daw ginakihad na sang Gilette ang iya tubog, ginpadayon niya ang paglawag.

“Hrrrk! Haywey! UP! Doctors! A-ri di! Idog-idogan ta lang, lihog. Ari pa di!”

May gauntat, galingling, kag galingi-lingi. May mga nagsalaka na sa gasunod nga dyip. Wala na sang luyag nga magsakay sa ginalawagan niya kay bisan utot indi na makapatunga sa kagutok sang mga pasahero. Nabatyagan niya ang pagtaghol sang iya tiyan nga wala pa naundan bisan sang pamahaw. Pihu nga nagatinaghol na man ang tiyan sang misis nga walwalan kag sang mga bata nga nagagurahab sang ginbayaan niya kagina sang aga.

“Haywey! UP! Doctors! Hrrrk! A-ri di! Isa na lang, malakat na! Sakay na kamo di!”

May babaye nga nagpundo sa bibig sang dyip. Daw nagadali, daw masakay na gid.

“Saka na, Mam! Kulang pa na isa.”

“Daw gutok na man ni, nong?”

“Igo ka pa da Mam, saka lang b’la.”

“Gutok na nong mo!”

Ginpagpag niya ang karagkag nga dyip, nga daw nagpagpag lang sia dram.

“O, swing your balls! Swing your balls!”

Nag-ulu-isdug ang mga nagaugtas nga pasahero. Sa wakas, daw may nagbuka nga panganod. Nagtuhaw ang siwang.

“Saka-i na to, Mam.”

Halos magkatin-katin ang ulihi nga nagsaka, ginhawa lang makasag-id sa pulungkuan ang nagatibi niya nga buli.

Sang daw nagasabakay na nga sardinas ang mga nagakumod nga sumalakay, gindawat niya ang napulo ka pisos gikan sa drayber, ginhaklo ang itom nga aso sang tambutso, kag ginsenyasan ang gasunod sa pila.

Ginbulsa niya ang pares sang limahon nga nagkilingkiling upod sa mga nauna niya na nga nakabi. Pulo ka pisos para sa pila ka minutos nga paghitad sang iya puwak, may paaman pa nga pagyaguta sang drayber kag pasahero. Sa tunga sang nagasiri nga init, nadumduman niya ang kilingkiling sang pisoson nga ginapabalon sadto sa iya sang iloy. Mga pisoson nga gintaya niya sa tumbo imbes nga i-plete pakadto sa buluthuan.

Ginhimutaran niya ang bag-o plastar nga dyip.

“Daw puno na man ni, To?”

“Pulo-pulo na, mig. Siyam pa lang sa tuo.”

Wala sia mahimo. Suliton niya naman patukar ang payreted nga CD sa iya puwak.

“Haywey! Hrrrk! UP! Doctors! Ari— Hrrrk! Hrrrk!”

Wala na sia sang tingog nga magabot gikan sa iya tubog. Sa tunga sang lagumba sang syudad, ang bungol na lang nga kilingkiling sang sensilyo sa iya bulsa ang tunog nga mabatian gikan sa iya.

[*TAGDAUG ini sa bulan sg Marso bilang Nahauna nga lugar [first place] sa paindis-indis sa pagsulat sang labing malip-ut nga sugilanon sang the 2013 Peter Solis Nery prize for excellence in hiligaynon writing. May pahintulot ini nga ibalhag diri sa kay Peter Solis Nery ]

Paindis-indis sg Malip-ut nga Sugilanon

PAGSULUNDAN KAG KASUGUAN SANG PAINDIS-INDIS SA PAGSULAT SANG MALIP-UT NGA SUGILANON. [The 2013 Peter Solis Nery Prize for Excellence in Hiligaynon Writing - Very Short Story Category]

Bugal nga ginadulot sang Peter Solis Nery Foundation.

Sa una nga tuig sang The Peter Solis Nery Foundation for Hiligaynon Literature and the Arts, Inc., bugal nga ginadulot namon ang isa ka paindis-indis agud labi pa gid nga mapalapnag, mapatin-ad, kag mapasanyog ang pulong kag panulatan nga Hiligaynon. Bukas ini para sa tanan, bata man o tigulang, sa diin man nga bahin sang kalibutan. Ginapanan-aw ini nga mangin tuigan nga hilikuton.

Paindis-indis sa pagsulat sang malip-ut nga sugilanon sa Hiligaynon.

Magsulat lang sang malip-ut nga sugilanon sa Hiligaynon sa ano man nga tema kag estilo, basta indi maglabaw sa lima ka gatus [500] nga tinaga. Duha ka tinaga ang isip sa “dalagang bukid,” “tuba laloy” apang isa lang ang isip sa “pulot-gata,” “napulug-isa,” kag “gua-sulod-gua-sulod.” Wala labot ang tig-ulo sa inisipay. Sarang malakutan sang Kinaray-a, Akeanon, Capizeño, Ingles, Tagalog, Cebuano, Pranses, ukon ano pa man nga mga pulong ang sinulatan basta mahangpan lang ini ni Peter, nga sampaton sa Hiligaynon, ukon sang iya salaligan nga nagasulat gid sa Hiligaynon.

Sa internet, wala sang palipud-lipod.

Wala na kinahanglan sang papel kag makinilya. Indi na man kinahanglan ang mga papeles sa pagpasakup kag pagpanotaryo. Wala sang entry fee, wala sang alyas-alyas o pseudonym, wala na sang madamu pa nga rekubitos. Basta, ilakip lang sa pasakop nga sinulatan ang:

1. Tig-ulo,
2. Sugilanon,
3. Kabilugan nga isip sang mga tinaga,
4. Kompleto nga ngalan sang tagsulat, kag
5. Email address kag/ukon Facebook account [agud mapahibalo kamo pananglitan magdaug].

Isaplak lang o i-post sa Facebook wall sang The Peter Solis Nery Foundation, ukon indi gani ipadala sa email: 500tinaga@gmail.com. Halimbawa:

1. SAPATOS SANG BATA
2. Ginabaligya: sapatos sang bata, wala nagamit.
3. [6]
4. Ernest Hemingway
5. ehemingway@yahoo.com

Kabigon nga nabaton ang entry ninyo kon mag-comment si Peter/ang foundation sa Facebook post.

Isa ka tagdaug sa tagsa ka bulan.

Magasugod ang paindis-indis sa tagsa ka petsa 1 tubtub petsa 25 sang tagsa ka bulan sumugod Enero tubtub Agosto. Ipabalhag ang tagdaug, kag ang duha pa nga ara sa top three, sa ulihi nga mga inadlaw sang nahinambitan nga bulan, laban-laban sa mga petsa nga 28, 29, 30. Isa lang gid ang pilion nga tagdaug, apang mahimo man nga wala sang tagdaug. Piso kada tinaga, kag sertipiko, ang padya sang bulanan nga tagdaug. Sarang makapadala sang madamu nga sugilanon ang isa ka pumalasakup; sarang pa gid makapasakup sa mga masunod pa nga mga binulan ang nakadaug na. Sarang man sia makadaug bulan-bulan. [Kon matabu ina, indi bala patimaan lang ina nga may ara kita sang isa nga indi malutos?] Sarang man mapadala liwat ang mga wala nagdaug nga mga sugilanon; automatic nga igapasakup ang duha pa nga ara sa top three sa madason nga bulan. [If at first you don’t succeed…]

Isa ka grand winner sa tagsa ka tuig.

Pagapilion gikan sa walo ka nga mga sugilanon [tagdaug sang bulanan nga paindis-indis] ang kampyon para sa tuig. Napulo ka pesos kada tinaga, kag medalya, ang padya sang kampyon. Pasidunggan ang kampyon, ayhan sa isa ka panyapon upod sa mga opisyales sang Foundation, sa Setyembre 5.

Pagpamatbat.

Bilang iya aktibo nga pagpasakup sa pagporma kag pagpatin-ad sang panulatan Hiligaynon, si Peter mismo [samtang buhi sia] ang una nga magabasa sang mga ginpasakup nga mga sugilanon. Pilion n’ya ang lima nga labing naluyagan n’ya base sa orihinalidad, matinugahon nga paggamit sang pulong, kag kaisog sa pagpasulong sang kaisipan kag panulatan Hiligaynon. Pagapamatbatan ang short-listed nga mga sugilanon sang isa ka lupon sang mga hurado [nga indi magnubo sa tatlo ang katapu nga lunsay mga manunulat, manunudlo, sampaton sa pulong, o mga artista]. Magapili ang mga hurado sang top three, upod ang tagdaug. Panghinanglitan sang patas, igabalik ini kay Peter para sa ulihi nga pamatbat. Kon ano ang ulihi nga iproklama – tagdaug, patas, o wala tagdaug – indi na malalis pa.

Wala kahadlok, wala tinago.

Agud makita sang tanan, igabalhag sa Facebook ang bulanan nga short-list [ukon ang magic five ni Peter]. Kon may mga anomaliya nga nakalusot sa una nga pagbasa – kasubong abi sang mga obra nga kinopyahan, o sobra sa 500 ka tinaga, o indi na mahangpan nga Hiligaynon – sarang gilayon matawag ang igtalupangod ni Peter nga may gahum sa pagpamat-ud agud i-disqualify ang sugilanon. Igapakilala ang mga hurado dungan sa mga tagdaug. Dugang pa, sarang gid makapasakup ang mga hurado sa mga bulan nga indi sila hurado. Buot-silingon, indi sila pagpilion nga hurado kon may mga ginpadala sila nga sugilanon; apang indi man naton pagpunggan ang talento kag ikasangkol sang tagsa ka manunulat kon luyag nila magpasakup. Ang labing importante, manami ang mga sugilanon nga madihon kag magtuhaw bunga sining paindis-indis. Paano kon suod nga mag-abyan, o mortal nga magkaaway ang mga tagpumalasakup kag mga hurado? Risgo ina nga bantayan gid ni Peter tungod diri nakataya ang dungog kag kredibilidad sang paindis-indis, kag sang Foundation. Kag tungod nangin biktima man si Peter sang politika sang pagsulat kag mga manunulat/hurado, indi gid niya pagtugutan nga malakutan sang politika ining paindis-indis. Ang handum lang sang paindis-indis: lagting kag primera klase nga mga sugilanon, wala labot kon ini sinulatan man sang mangunguma o estudyante o propesor sang literatura.

Paaman.

Ginaagda gid ang tanan sa pagpasakup sang ila mga sinulatan tungod bisan indi kamo mapilian sa magic five ni Peter sa tagsa ka bulan, hatagan gid sang kahigayunan ang tanan nga mga sugilanon agud malakip sa tuigan nga libro, o pamantalaan sang Foundation, nga igatigayon sa mga bulan sang Oktubre kag Nobyembre, para sa pamaskwa nga pagsalida sang “the best of the year in Hiligaynon literature.”

[Ginhalinan: The Peter Solis Nery Foundation]

Kumare, Kumpare Nagbyahe

Isa ini ka sinulatan ni Edith B. Colmo nga nabalhag sa Negros Daily Bulletin sg Agosto 25, 2012. Isa ini ka malip-ot nga sugilanon nahanungod sa magkumpare kag magkumare. Anu bala ang ginhalinan ngaa nabuhat nila nga maglakat sa iban nga lugar?

Ang kaundan sg bug-os nga sugilanon ni Edith B. Colmo:

Suod nga mag-abyan sanday Lucy kag Trining. Dalagita pa lang sila naga-upod sa bisan diin magkadto. Dungan man sila nag-eskwela sa pribado nga boluthoan sa ila banwa. Pirme nagabakasyon si Trining sa lugar nanday Lucy kon tingadlaw. Amo man si Trining. Sobra pa sa mag-ulotod ang ila pagtamdanay.

Wala nakatapos pagtuon sa komersyo si Trining kay nagpamana kay Joey, isa ka driver sang bus. Si Lucy ang maninay sang iya bata.

Bangod kada duha ka adlaw kag magpauli si Joey, si Trining ang pirme kaupod ni Lucy sa ila poluy-an para updan ang mag-iloy. Si Lucy nakatapos sa pagka-sekretarya, gani nakasulod sa isa ka negosyo sang kahoy bilang checker. Malapit ang balay ni Trining sa gina-obrahan ni Lucy, gani pagkagwa sa hapon didto sia nagadiretso sa balay ni Trining kag maghampang sa bata.

Bangod malapit ang pagtamdanay sang duha ka babae, ginkabig man ni Joey nga suod nga abyan si Lucy, labi na nga nagkumarehay sila.

Wala nagapabaya si Lucy sa mga galastuhon sa balay ni Trining kay dira man sia pirme nagakaon kag tulog. Nagalahogay sila nga tatlo kon mag-abot si Joey. Medyo mestisohon si Joey gani mahagop sa iya ang babae. Wala sila makasal ni Trining, pero nagapuyo sa isa ka bobong bangod sa bata.

Isa ka gab-i, si Lucy ang nagluto sang panyapon. Igo lang nakaplastar sa lamesa nag-abot man si Joey gani dungan sila nga tatlo nagpanyapon. Lipod sa ihibalo ni Trining, samtang nagapanyapon, ang tiil ni Joey nagatanday sa tiil ni Lucy. Kag magtulokay lang sila sing halangpon. Si Lucy ang naghugas sang pinggan pagkatapos nila panyapon kay gindigamo ni Trining ang mga kinahanglanon sang bata bag-o matulog.

Sa kusina, ginsolosaplid ni Joey ang kilid ni Lucy, tubtob sang ulihi iya ginkawatan sing halok sa pisngi.

Gintulok sia ni Lucy. “Ay ano ka imo man, indi na ina ya lahog a.” Boroka ni Lucy.

“Wala man ko nagalahog kay matu-od gid man ang akon,” sabat ni Jeoy. Nauntat ang ila pagsu-yaay kay bation nga nagapadulong si Trining para magkuha sang thermos nga puno sang mainit nga tubig para dalhon sa ila kwarto. Maabtik man nga nagpagwa si Joey.

Sugod yadto sang tago nga relasyon nanday Lucy kag Joey. Isa ka adlaw, naglisensya si Lucy sa iya hepe nga mapauli sa probinsya para magdol-ong sang kwarta sa iya pamilya. Lipod sa ihibalo ni Trining, nagsakay sia sa bus nga ginamaneho ni Joey. Ang matuod wala sia nagpauli kundi nag-upod kay Joey. Didto sila nagtulog sa Cebu kay pagkasunod pa nga aga ang balik sa Bacolod. Sa Cebu daw nagdugos-bulan (honeymoon) sila. Ginpadala sa iban nga driver sang kompaniya ang bus kay pagkasunod pa nga adlaw sila nagpauli.

Natingala si Trining ngaa wala ka abot si Joey sa natalana nga tion sang iya pauli. Gani nagpamangkot sia sa opisina. Didto kag iya nahibaloan nga nagpabilin si Joey kay upod ang iya asawa. Natingala si Trining kon sin-o nga babae ang upod ni Joey. Sa iya pagpangusisa, suno sa panuaron sang kaupod nga driver ni Joey, iya nahibaloan nga si Lucy ang kaupod ni Joey. Daw malumpat sia sa kaakig pero nagpakalma sia kag ginhulat nga mag-abot ang bana.

Sa kinaandan, gab-i na nag-abot si Joey. Wala si Lucy. Naghipos lang sia kay iya ginhulat nga mag-abot si Lucy halin sa ila probinsya. Ikatlo nga adlaw kag mag-abot si Lucy. Gilayon nagreport sa iya trabaho, kag sa kinaandan, nagdiretso sa balay nanday Trining. Nagahilay-hilay sa sopa si Joey samtang masako si Trining sa paghanda sang panyapon.

Pagsap-ong gid ni Lucy, dayon ni Trining haboy sang masakit nga mga tinaga. “Aba, ari na ang bakasyonista nga nag honeymoon sa Cebu upod ang akon bana. Traidora nga kumare!” Dayon nya hampak kay Lucy. Matambag pa kuntani si Joey pero sia ang ginsunod hampak ni Trining. Mabutig pa kuntani sila ugaling kay may ginauyatan sia nga larawan sang duha samtang nagasabakay sa kama sang motel nga ginsekreto daho sang isa ka driver nga kaupod ni Joey.

“Grabe kamo Kumare, Kumpare nagbiahe! Mga wala huya. Manug-agaw bana. Maldita!” Singgitan ni Trining.

Indi matulon ni Lucy ang pag-eskandalo ni Trining kay madamo na nga tao ang nagalantaw sa ila. Gani naglakat sia pauli sa ila probinsya bisan dis oras. Nagluhod sa asawa si Joey para magpangayo pasensya.

(Pahibalo: Kuha ini sa Bahin sang Hiligaynon sg Negros Daily Bulletin, Agosto 25, 2012 nga tadya gikan sa ndb-online.com)